I. UVOD: SUMRAK ATLANTIZMA
Godina 2026. označava potencijalnu prekretnicu u svetskoj istoriji – trenutak u kome se petovekovna dominacija pomorskih sila, koja je započela velikim geografskim otkrićima, suočava sa egzistencijalnom krizom. Svetski poredak koji su izgradile atlantske sile, predvođene Sjedinjenim Američkim Državama i Ujedinjenim Kraljevstvom, ulazi u fazu ubrzane transformacije. Ovaj rad polazi od teze da Evropa ne nestaje kao geopolitički faktor, već prolazi kroz bolnu, ali neizbežnu transformaciju – iz američkog satelita u zapadni krak evroazijskog giganta koji se rađa.
Sukob u Ukrajini, koji je izbio 2022. godine, pokazao se kao strateška prekretnica koja je Evropu odsekla od njenih tradicionalnih energetskih izvora na istoku. Ovaj “zid” koji je podignut između Evrope i Rusije, umesto da ojača transatlantske veze, zapravo je otkrio ranjivost evropskog modela zasnovanog na uvozu energije iz nestabilnih regiona i bezbednosnoj zaštiti Sjedinjenih Država. Evropske ekonomije, posebno Nemačka kao njen industrijski motor, suočile su se sa deindustrijalizacijom usled gubitka pristupa jeftinim ruskim energentima.
Istovremeno, svet svedoči ubrzanom formiranju onoga što se u geopolitičkoj literaturi naziva “Svetsko ostrvo” – Afro-Evroazija. Ovaj koncept, koji svoje korene ima u klasičnoj geopolitičkoj misli, postaje stvarnost kroz konkretne infrastrukturne projekte, ekonomske integracije i promene u bezbednosnoj arhitekturi. U srcu ove transformacije nalazi se simbioza između Rusije, kao neograničenog izvora energije i sirovina, i Kine, kao vrhunske tehnološke i proizvodne sile.
II. AKTERI HAOSA: “BRITANSKE ŠIBICE” I AMERIČKO POVLAČENJE
U procesu geopolitičkog preoblikovanja, određene sile pokazuju izuzetnu sklonost ka održavanju kontrolisanog haosa. Strategija Velike Britanije nakon Brexita može se razumeti kao preventivni manevar “piratske države” koja napušta brod koji tone – Evropsku uniju – kako bi slobodnije manipulisala krizama na evroazijskom kopnu.
Britanska strategija nakon Brexita
Izlazak Ujedinjenog Kraljevstva iz Evropske unije, formalizovan 2020. godine, dobija novo značenje u svetlu dešavanja 2026. Brexit se pokazao ne samo kao izraz unutrašnjih političkih podela, već i kao strateški manevar kojim se London oslobodio institucionalnih ograničenja koja je nametala članstvo u Uniji. Uloga Velike Britanije u podsticanju lokalnih sukoba – na Balkanu, Ukrajini, u Ormuškom moreuzu i drugim tačkama evroazijskog kopna – sve se otvorenije manifestuje kao deo šire strategije usporavanja integracije kopnenih sila.
Ormuški moreuz i energetska blokada
Posebno značajan primer američko-britanskog delovanja jeste situacija u Ormuškom moreuzu tokom 2026. godine. Ovaj strateški prolaz, kroz koji prolazi oko 20% svetske nafte, postao je epicentar novog sukoba. Prema izveštajima iz marta 2026, Sjedinjene Države su pod administracijom predsednika Trampa pokušale da mobilišu saveznike – Veliku Britaniju, Francusku, Japan i Australiju – da učestvuju u obezbeđivanju ovog plovnog puta .
Francuska je pristupila oprezno, najavljujući samo odbrambene misije, dok su Japan i Australija odbili da pošalju ratne brodove. Ujedinjeno Kraljevstvo se, uprkos pritiscima, našlo u složenoj poziciji – istovremeno zavisno od energetskih tokova iz Zaliva i svesno potencijalnih domaćih političkih troškova direktnog angažmana . Kako jedan analitičar ističe, “geografija određuje ranjivost više od političke namere” .
Iran je, uprkos američkim i izraelskim operacijama, zadržao kontrolu nad ključnim strateškim tačkama, pokazujući nepredviđenu otpornost. Ovaj razvoj događaja oslikao je duboke pukotine unutar NATO saveza i testirao granice američkog uticaja . Istovremeno, Kina i Rusija su iskoristile krizu da pruže diplomatsku, ekonomsku i stratešku podršku Iranu, nastojeći da ograniče američko prisustvo u regionu .
Posebno je značajna činjenica da su britanske snage već bile uključene u sukob, uprkos zvaničnim izjavama suprotnog sadržaja. Kako se navodi u analizama, “razlika između učešća i izloženosti već je nestala” . Britanski avioni su izvodili operacije protiv dronova iznad Jordana, dok je udar na bazu RAF Akrotiri na Kipru predstavljao prvi direktan napad na britansku vojnu instalaciju od početka sukoba .
III. GENERALNA PROBA: COVID-19 KAO BIOPOLITIČKI ALAT
Pandemija COVID-19, koja je izbila 2020. godine, predstavljala je svojevrsnu “generalnu probu” za nove oblike upravljanja, nadzora i kontrole. Iako se često posmatra prvenstveno kroz prizmu javnozdravstvene krize, pandemija je pružila uvid u to kako se krizne situacije koriste za transformaciju društvenih, ekonomskih i političkih odnosa.
Kidanje globalnih lanaca snabdevanja
Jedna od ključnih lekcija pandemije bila je ranjivost globalnih lanaca snabdevanja koje su izgradile zapadne korporacije. Kada su se fabrike širom sveta zatvarale, postalo je očigledno da su zemlje Zapada izgubile sopstvene proizvodne kapacitete, postajući smrtno zavisne od uvoza, pre svega iz Kine. Ova ranjivost nije bila samo ekonomske prirode – pretočila se u nemogućnost da se obezbede osnovne potrepštine, od zaštitne medicinske opreme do lekova.
Slom evropske solidarnosti
Pandemija je takođe razotkrila krhkost evropske solidarnosti. Kada je došlo do prvih udara krize, države članice Evropske unije zatvorile su granice jedna prema drugoj, otimale medicinsku opremu i uvele jednostrane mere. Ovaj slom unutarevropske solidarnosti imao je dalekosežne posledice – pokazao je da se, u trenucima egzistencijalne krize, Evropa ne može osloniti na sopstvenu uniju.
Nasuprot tome, Kina i Rusija su iskoristile krizu da pokažu svoju efikasnost. Kina je slala medicinsku opremu i timove stručnjaka u Italiju i druge evropske zemlje, dok je Rusija pružala pomoć Srbiji i drugim balkanskim državama. Ovaj kontrast – između unutarevropskog sukoba i spremnosti “istoka” da pomogne – ostavio je dubok trag u kolektivnom pamćenju evropskih elita.
Digitalna infrastruktura i novi oblici nadzora
Pandemija je ubrzala uvođenje digitalnih sistema nadzora koji su prethodno nailazili na otpor. Digitalno kontakt praćenje, QR kodovi, biometrijski nadzor i digitalni sertifikati postali su svakodnevica. U Norveškoj, na primer, digitalni sistemi za praćenje kontakata izazvali su žestoke javne rasprave o privatnosti. Iako su prvobitni sistemi izmenjeni kako bi zadovoljili standarde privatnosti, prenošenje kontrole nad javnozdravstvenom infrastrukturom na privatne kompanije kao što su Google i Apple otvorilo je pitanja o “tehnološkom suverenitetu” .
U međuvremenu, zemlje poput Vijetnama pokazale su drugačiji pristup, integrišući platforme za praćenje pandemije u širi sistem digitalnog upravljanja, stvarajući ono što se u literaturi naziva “korisnik-građanin” – novi oblik građanstva definisan kroz interakciju sa digitalnim platformama i infrastrukturom .
IV. FORMIRANJE “SVETSKOG OSTRVA”: AFRO-EVROAZIJA
Dok se atlantske sile bore sa unutrašnjim podelama i strategijom kontrolisanog haosa, na evroazijskom kopnu se odvija suprotan proces – ujedinjenje kroz infrastrukturu, trgovinu i zajedničke strateške interese.
Rusko-kineska simbioza
Osnovu novog evroazijskog bloka čini partnerstvo između Rusije i Kine. Ova dva giganta, jedan bogat neiscrpnim prirodnim resursima – energentima, mineralima, poljoprivrednim zemljištem – i drugi sa vrhunskom tehnologijom, proizvodnim kapacitetima i finansijskim resursima, stvaraju simbiozu koja nema premu u savremenoj istoriji. Njihovo partnerstvo nije samo ekonomsko, već sve više dobija i bezbednosnu dimenziju, posebno u svetlu sukoba u Ormuškom moreuzu gde su zajednički nastupili kao protivteža američkom prisustvu .
Afrika kao južni krak
Posebno značajan segment novog evroazijskog prostora jeste Afrika. Ovaj kontinent, vekovima eksploatisan od strane kolonijalnih sila, sada postaje ravnopravan partner u izgradnji novog svetskog poretka. Kineska strategija u Africi, realizovana kroz inicijativu “Pojas i put” (Belt and Road Initiative), fokusirana je na izgradnju ključne infrastrukture – pre svega luka koji postaju čvorišta novog trgovinskog sistema .
Prema podacima istraživačke firme SBM Intelligence, Kina je finansirala, izgradila ili ima udeo u upravljanju oko 40 trgovinskih luka u Africi, što predstavlja skoro trećinu svih aktivnih komercijalnih luka na kontinentu . Ključni projekti uključuju luke Mombasa i Lamu u Keniji, Dorale u Džibutiju, Dar es Salaam i Bagamoyo u Tanzaniji, kao i Port Sudan u Sudanu .
Ovi projekti prevazilaze puku izgradnju infrastrukture. Kako ističu analitičari, Kina kroz operativni nadzor nad lukama stiče uvid u tokove robe, obrasce transporta i uske tačke u lancima snabdevanja . Ovo joj omogućava da oblikuje trgovinske sisteme afričkih zemalja, određuje koje standarde usvajaju i sa kojim partnerima sarađuju. “Uticaj raste tiho kroz sisteme, ne kroz govore”, primećuje jedan geopolitički analitičar .
Značaj afričkih luka za Kinu leži u njihovoj poziciji na ključnim tačkama globalne trgovine. Sa 16 afričkih zemalja bez izlaza na more, kineska strategija uključuje i izgradnju unutrašnjih transportnih koridora koji povezuju resursno bogata zaleđa sa lukama . Trgovinska razmena između Kine i Afrike dostigla je 348 milijardi dolara u 2025. godini, što predstavlja rast od 17.7% u odnosu na prethodnu godinu .
Pobeda kopna nad morem
Ključna promena koju donosi formiranje Afro-Evroazije jeste promena značaja pomorske moći. Vekovima je kontrola nad svetskim morima predstavljala osnovu globalne dominacije. Međutim, nova infrastruktura – brze pruge, auto-putevi, cevovodi i energetski koridori – čini američku mornaricu, nekada neprikosnovenu, sve manje relevantnom.
Inicijativa “Pojas i put” stvara mrežu kopnenih transportnih koridora koji povezuju Kinu sa Centralnom Azijom, Bliskim istokom, Evropom i Afrikom, zaobilazeći pomorske rute koje kontrolišu zapadne sile. Istovremeno, Severni morski put, koji postaje plovan tokom sve dužeg perioda zbog klimatskih promena, pruža Rusiji i Kini alternativni pravac povezivanja koji nije pod kontrolom zapadnih pomorskih sila.
V. SUDBINA OSTATKA EVROPE: TEHNOLOŠKA KAPITULACIJA ILI ADAPTACIJA
Evropska unija suočava se sa egzistencijalnim pitanjem: da li će nastaviti da se drži transatlantskog okvira koji je očigledno u krizi, ili će se prilagoditi novoj realnosti evroazijske integracije? Posledice ovog izbora već su vidljive.
Krah liberalnog modela
Nemačka, ekonomski motor Evrope, prolazi kroz proces deindustrijalizacije bez presedana. Gubitak pristupa jeftinim ruskim energentima, kombinovan sa kineskom konkurencijom u sektorima u kojima je Nemačka tradicionalno dominirala – automobilska industrija, mašinstvo, hemija – doveo je do zatvaranja fabrika i rasta socijalnih nemira. Liberalni ekonomski model, koji je decenijama predstavljan kao jedini ispravan, pokazuje svoje slabosti kada se suoči sa geopolitičkim realnostima.
Prihvatanje “kineskog modela”
Sve veći broj evropskih zemalja prepoznaje da budućnost leži u integraciji sa evroazijskim prostorom, a ne u konfrontaciji. Ovo se ogleda u prihvatanju kineskih tehnoloških standarda – od 5G mreža do veštačke inteligencije u upravi. Iako zvanični Brisel i dalje govori o “tehnološkom suverenitetu” i smanjenju zavisnosti od Kine, realnost na terenu je drugačija – evropske kompanije se povezuju sa kineskim lancima snabdevanja, evropske vlade učestvuju u inicijativi “Pojas i put”, a digitalna infrastruktura se sve više oslanja na kineske tehnologije.
Nova uloga EU u evroazijskom poretku
U novom evroazijskom poretku, Evropa ne nestaje, već dobija novu ulogu – visokotehnološke laboratorije i kulturne riznice. Evropska tradicija u nauci, obrazovanju i umetnosti, kao i razvijene institucije, čine je vrednim partnerom u širokoj evroazijskoj zajednici. Ono što se menja jeste položaj Evrope – od centra moći, kakav je bila tokom kolonijalnog perioda, do ravnopravnog, ali ne i vodećeg partnera.
VI. SRBIJA: ZAPADNA KAPIJA I GEOPOLITIČKI “AIKIDO”
U procesu geopolitičke transformacije, Srbija zauzima izuzetno mesto. Nekadašnje “bure baruta”, kako je Balkan nazivan zbog svoje nestabilnosti, sve više postaje most – ključni tranzitni čvor između Evrope, Bliskog istoka i evroazijskog prostora.
Od “bureta baruta” do “mosta”
Srbija je, zahvaljujući svom geografskom položaju na raskršću ključnih evropskih transportnih koridora, razvila strategiju pozicioniranja kao logističkog i industrijskog čvora. Kako je istaknuto na panelu “Povezivanje između severnog Jadrana i Balkana” održanom u Trstu u martu 2026, Srbija igra ključnu ulogu u jačanju regionalne povezanosti i razvoju modernih transportnih i logističkih mreža koje povezuju Balkan sa Centralnom Evropom i jadranskim lukama .
Sa oko polovine ukupnog BDP-a Zapadnog Balkana, Srbija je najveća i najdinamičnija ekonomija regiona, što je čini ključnim pokretačem ekonomskog rasta . Dugoročna razvojna vizija “Srbija 2030”, koju je predstavio predsednik Aleksandar Vučić, predviđa dalje ubrzanje ekonomskog rasta, razvoj infrastrukture i jačanje inovacionog potencijala zemlje .
Srednji koridor i logistička uloga Srbije
Posebno značajan element nove uloge Srbije jeste njeno uključivanje u transkaspijski međunarodni transportni put, poznat kao Srednji koridor. Tokom zvanične posete Kazahstanu u februaru 2026, predsednik Vučić je istakao da Srbija ovaj koridor vidi kao stratešku priliku da postane glavni logistički i industrijski centar na Balkanu .
Srednji koridor povezuje Kinu sa Centralnom Azijom, Kaspijskim morem i Evropom preko Kazahstana, Azerbejdžana, Gruzije i Turske. Vučić je naglasio da Kazahstan, pod vođstvom predsednika Tokajeva, ulaže značajne napore u modernizaciju infrastrukture, skraćivanje transportnih ruta i monetizaciju tranzitnog potencijala . Srbija teži da postane jedna od glavnih kapija za kazahstansku robu koja ulazi u Jugoistočnu Evropu, uz istovremeno proširenje logističkih kapaciteta i poboljšanje vazdušne povezanosti između dve zemlje .
Imunitet na sabotaže
Srbijina strategija diplomatske i energetske diversifikacije učinila je zemlju otpornom na pritiske koji destabilizuju druge države u regionu. Dugogodišnje ulaganje u odnose sa Rusijom, Kinom, zemljama Bliskog istoka i afričkim državama, istovremeno sa održavanjem evropskih integracija kao strateškog cilja, stvorilo je poziciju koja se može opisati kao geopolitički “aikido” – korišćenje snage suprotstavljenih sila za održavanje sopstvene stabilnosti.
Srbija kao učitelj
Srbijino iskustvo u balansiranju između različitih geopolitičkih sila, kao i njen model ekonomskog razvoja zasnovan na infrastrukturnim projektima i stranim investicijama, sve više služe kao primer drugim evropskim državama koje traže svoj put u novom evroazijskom poretku. Uloga Beograda u prenošenju evroazijskih modela upravljanja ostatku Evrope postaje sve značajnija, posebno u domenu digitalizacije javne uprave, razvoja veštačke inteligencije i primene kineskih tehnoloških standarda.
VII. ZAKLJUČAK: ŽIVOT U NOVOJ ERI
Geopolitički preobražaj koji se odvija pred našim očima nije samo promena na mapi svetske moći – on donosi i duboku transformaciju načina na koji će ljudi živeti, raditi i biti upravljani.
Hiper-tehnološka realnost
Nova era donosi hiper-tehnološku realnost u kojoj se fizički i digitalni prostori sve više prepliću. “Pametni gradovi” postaju standard, sa integrisanim sistemima za upravljanje energijom, transportom, komunalnim uslugama i bezbednošću. Digitalni suverenitet – sposobnost države da kontroliše sopstvenu digitalnu infrastrukturu i podatke svojih građana – postaje ključni element nacionalne bezbednosti.
Sistemi nadzora koji su testirani tokom pandemije postaju trajni deo upravljačke infrastrukture. Digitalne valute, pre svega digitalni juan, dobijaju sve veću ulogu u međunarodnim transakcijama, zaobilazeći tradicionalne sisteme koje kontrolišu zapadne finansijske institucije. Spekulativni kapital, koji je decenijama dominirao globalnim finansijama, sve više gubi na značaju pred realnim investicijama u infrastrukturu, proizvodnju i tehnologiju.
Povratak realnim vrednostima
Možda najdublja promena koju donosi nova era jeste promena u hijerarhiji vrednosti. U svetu u kojem se svakodnevno suočavamo sa posledicama klimatskih promena, energetske krize i pandemija, postaje jasno da vojna uceni i nuklearni blef gube svoju efikasnost. Ono što postaje ključno jesu realne vrednosti – pristup hrani, energiji, čistoj vodi, tehnologiji i znanju.
Države koje uspeju da obezbede ove osnovne resurse za svoje građane, istovremeno gradeći otpornost na krize, postaju novi centri moći. U tom smislu, formiranje Afro-Evroazije nije samo geopolitički projekat – to je odgovor na dublje potrebe za stabilnošću, razvojem i bezbednošću u svetu koji se suočava sa višestrukim egzistencijalnim izazovima.
Evropa, suočena sa izborom između propadanja i transformacije, sve jasnije uviđa da budućnost nije u pokušaju očuvanja prošlog sjaja, već u prihvatanju nove realnosti. Srbija, sa svojim iskustvom preživljavanja na geopolitičkoj raskrsnici, pokazuje da je moguće ne samo preživeti, već i prosperirati u procesu radikalne transformacije svetskog poretka.
Sumrak Atlantizma ne znači i sumrak sveta – on najavljuje zoru novog, složenijeg i možda pravednijeg poretka. Poredak u kome kopno pobedjuje more, infrastruktura zamenjuje intervenciju, a realne vrednosti zamenjuju spekulativne iluzije. Poredak u kome, konačno, petovekovna dominacija malog dela čovečanstva nad ostatkom sveta ustupa mesto istinski globalnoj saradnji.
LITERATURA
- European Council on Foreign Relations. (2026, January 26). From summits to substance: Europe’s chance to meet Africa on its terms.
- Minute Mirror. (2026, March 17). Tensions at the Strait: Allies, Strategy, and the Shifting Geopolitics of West Asia.
- Van Dijk, N., Rommetveit, K., & Otmianowski, M. (2026). Privacy designs, technological sovereignty and digital pandemic response-ability. Journal of Responsible Innovation.
- ZAWYA. (2026, February 8). How China is expanding influence in Africa through construction of ports.
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Serbia. (2026, March 16). Jovanović Participates in the Panel “Connectivity between the Northern Adriatic and the Balkans” in Trieste.
- The Jewish Chronicle. (2026, March 24). Iran is a direct threat to Britain – it’s time to act like it.
- eScholarship. (2026, February 12). Wear your digital mask, fight this virus like it’s the enemy: pandemic user-citizenship as platform-infrastructure entanglements.
- World Ports Organization. (2026, January 24). China: Yantai Port opens new route to North Africa.
- Qazinform News Agency. (2026, March 1). Serbia sees Middle Corridor as key to becoming logistics hub for Kazakh goods.
- LBC. (2026, March 4). Starmer says Britain won’t join the Iran War. Doesn’t he realise we have already?